Γιατί η Αφροδίτη του Μποτιτσέλι κοιτάζει λοξά; Η επιστήμη δίνει απάντηση 500 χρόνια μετά

Ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια στην ιστορία της τέχνης, το περίφημο «πλάγιο βλέμμα» της Αφροδίτης στον εμβληματικό πίνακα του Σάντρο Μποτιτσέλι, φαίνεται πως βρήκε την εξήγησή του, αποκαλύπτοντας μια συγκλονιστική πραγματικότητα.

Νέα επιστημονική έρευνα δείχνει ότι ο θρυλικός ζωγράφος αποτύπωσε με ακρίβεια τα σημάδια μιας ανίατης ασθένειας που έκοψε πρόωρα το νήμα της ζωής της μούσας του, δεκαετίες πριν η σύγχρονη ιατρική μπορέσει να την ερμηνεύσει.

Η διάγνωση πίσω από το βλέμμα της Αφροδίτης

Για περισσότερα από πέντε αιώνες, το βλέμμα της Αφροδίτης αποτελούσε αντικείμενο ατελείωτων συζητήσεων. Οι ιστορικοί τέχνης το απέδιδαν σε συμβολισμό, θεωρώντας ότι ο Μποτιτσέλι το ζωγράφισε εσκεμμένα ως ένδειξη ευσέβειας ή ιδανικής ομορφιάς.

Ωστόσο, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου υποστηρίζουν ότι η Αφροδίτη —που ευρέως θεωρείται πως βασίστηκε στη Σιμονέτα Βεσπούτσι, τη θρυλική καλλονή της Φλωρεντίας που είχε γοητεύσει την αναγεννησιακή Ιταλία και τον ίδιο τον ζωγράφο— έπασχε από σοβαρή ιατρική πάθηση.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, το ελαφρώς ασύμμετρο βλέμμα της μπορεί να οφείλεται σε ένα αδένωμα της υπόφυσης, έναν συνήθως καλοήθη όγκο που αναπτύσσεται στον αδένα της υπόφυσης.

«Είναι πιθανό η ακανόνιστη τοποθέτηση των ματιών στη Γέννηση της Αφροδίτης –ο “στραβισμός” που αργότερα θεωρήθηκε χαρακτηριστικό ευσέβειας και ομορφιάς– να προκλήθηκε από τον όγκο της υπόφυσης», δήλωσε ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Πάολο Ποτσίλι.

Η ανατροπή για τα αίτια του θανάτου της Βεσπούτσι

Τα νέα ευρήματα βασίζονται σε θεωρία που η ίδια ερευνητική ομάδα είχε διατυπώσει πριν από επτά χρόνια. Μετά την εξέταση επιπλέον ιστορικών εγγράφων, οι ερευνητές πιστεύουν ότι ο αναπτυσσόμενος όγκος προκάλεσε την κρίση που στοίχισε τη ζωή στη Σιμονέτα Βεσπούτσι σε ηλικία μόλις 23 ετών, ανατρέποντας την επικρατούσα άποψη ότι πέθανε από φυματίωση.

Οι επιστήμονες εικάζουν ότι η γυναίκα υπέστη αποπληξία του όγκου, μια επικίνδυνη κατάσταση όπου η αιμορραγία ή το πρήξιμο στο εσωτερικό του όγκου προκαλεί επείγον περιστατικό.

Η ανάλυση των πορτρέτων πραγματοποιήθηκε με τη βοήθεια λογισμικού αναγνώρισης προσώπου και τεχνητής νοημοσύνης (AI), εξετάζοντας πέντε πίνακες που πιστεύεται ότι απεικονίζουν τη Σιμονέτα.

Η πρώτη συγγραφέας της μελέτης, Δρ. Ντομιζιάνα Ναρντέλι, εξήγησε: «Επιστολές μεταξύ του Πιέρο Βεσπούτσι και του Λορέντζο των Μεδίκων σχετικά με τις τελευταίες ημέρες της Σιμονέτα αναφέρουν πώς κατέρρευσε κατά τη διάρκεια ενός χορού και στη συνέχεια ξεκουραζόταν σε ένα σκοτεινό δωμάτιο όπου υπέφερε από τρομερούς πονοκεφάλους, παραισθήσεις, εμετούς και υψηλό πυρετό. Όλα αυτά είναι συμπτώματα ενός ταχέως αναπτυσσόμενου όγκου της υπόφυσης».

Οι ερευνητές υποθέτουν ότι ο έντονος χορός στη δεξίωση —ή, ακόμη πιο δραματικά, μια πιθανή επίθεση από τον Αλφόνσο Β’ της Αραγονίας, Δούκα της Καλαβρίας— θα μπορούσε να έχει πυροδοτήσει το μοιραίο επεισόδιο.

Η ψηφιακή ανάλυση των χαρακτηριστικών του προσώπου αποκάλυψε και ένα ακόμη στοιχείο, όπως σημείωσε η Ναρντέλι.

«Το Αλληγορικό πορτρέτο μιας γυναίκας του Μποτιτσέλι δείχνει μια γυναίκα –το μοντέλο είναι η Σιμονέτα Βεσπούτσι– να παράγει γάλα (γαλακτόρροια), ενώ γνωρίζουμε ότι δεν είχε παιδιά. Αυτός είναι ένας ασυνήθιστος τρόπος απεικόνισης, και πιστεύουμε ότι αυτό –μαζί με τις αλλαγές στα χαρακτηριστικά του προσώπου– θα μπορούσε να υποδηλώνει τα πραγματικά σωματικά συμπτώματα ενός αδενώματος που εκκρίνει προλακτίνη και αυξητική ορμόνη».

Η αιώνια γοητεία της «Ασύγκριτης»

Η Σιμονέτα Βεσπούτσι, γνωστή στην αναγεννησιακή κοινωνία ως La Sans Par (Η Ασύγκριτη), λατρεύτηκε για την ομορφιά, το πνεύμα και τη χάρη της. Η γοητεία που ασκούσε στον Μποτιτσέλι παρέμεινε ζωντανή πολύ μετά τον θάνατό της.

Ο καλλιτέχνης ήταν τόσο αφοσιωμένος στη μούσα του, που ζήτησε να ταφεί στα πόδια της όταν πέθανε το 1510 — ένας τελευταίος φόρος τιμής στη γυναίκα της οποίας το πρόσωπο έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης.