Η γεωπολιτική της πρόσβασης

Ο ανταγωνισμός Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας στην τεχνητή νοημοσύνη περνά σε μια φάση όπου το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος διαθέτει την ανώτερη τεχνολογία. Είναι ποιος μπορεί να οργανώσει γύρω του ένα τεχνολογικό οικοσύστημα αρκετά σημαντικό ώστε η πρόσβαση σε αυτό να επηρεάζει και τις υπόλοιπες επιλογές των κρατών που συμμετέχουν.

Η μεταβολή έγινε περισσότερο ορατή στις 14 Αυγούστου, όταν το Reuters αποκάλυψε draft επιστολής του αμερικανικού State Department προς τις 35 χώρες που έχουν υπογράψει το AI Opportunity Statement. Σύμφωνα με το έγγραφο, η Ουάσιγκτον εξετάζει αυστηρότερους όρους για κράτη που συμμετέχουν στο Pax Silica και παράλληλα εντάσσονται σε πρωτοβουλίες που θεωρεί ανταγωνιστικές προς το αμερικανικό τεχνολογικό πλαίσιο. Στο επίκεντρο βρίσκεται το νεοσύστατο World Artificial Intelligence Cooperation Organization (WAICO), κινεζικής πρωτοβουλίας.

Μέχρι σήμερα δεν έχει ανακοινωθεί επίσημος κανόνας αποκλειστικότητας. Η διάκριση είναι κρίσιμη. Δεν βρισκόμαστε ακόμη μπροστά σε δύο κλειστά τεχνολογικά στρατόπεδα. Διαφαίνεται, όμως, ένας μηχανισμός που θα μπορούσε να επιταχύνει αυτή την κατεύθυνση: η πρόσβαση σε ένα τεχνολογικό οικοσύστημα να αρχίσει να επηρεάζει τη δυνατότητα συμμετοχής σε ένα άλλο.

Το Pax Silica έχει σχεδιαστεί πάνω στη σύνδεση τεχνολογίας και οικονομικής ασφάλειας. Δεν περιορίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη υπό στενή έννοια. Συνδέει κρίσιμα ορυκτά, ενέργεια, προηγμένη μεταποίηση, ημιαγωγούς, υπολογιστική ισχύ, συνδεσιμότητα και ψηφιακές υποδομές σε ένα πλαίσιο ασφαλέστερων και περισσότερο αξιόπιστων αλυσίδων μεταξύ εταίρων. Η μετάβαση από τη διακήρυξη στην εφαρμογή έχει ήδη αρχίσει, με έργα που συνδέουν την τεχνολογική ασφάλεια με πραγματικές εμπορικές ροές, τελωνειακά συστήματα, μεταφορές και λιμενικές υποδομές.

Το WAICO ξεκινά από διαφορετική θεσμική βάση. Στις 16 Ιουλίου, 29 κράτη υπέγραψαν στη Σαγκάη τη συμφωνία ίδρυσής του ως ανεξάρτητου διακυβερνητικού διεθνούς οργανισμού. Η επίσημη κινεζική θέση το εντάσσει σε μια αντίληψη πολυμερούς διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης, διεύρυνσης της πρόσβασης στις νέες τεχνολογίες και μεγαλύτερης συμμετοχής του Global South στη διαμόρφωση κανόνων και προτύπων.

Pax Silica και WAICO, επομένως, δεν είναι θεσμικά συμμετρικές αρχιτεκτονικές. Το πρώτο εμφανίζει σήμερα μεγαλύτερη πυκνότητα στην υλική και παραγωγική βάση του συστήματος· το δεύτερο διαθέτει σαφέστερη διακυβερνητική μορφή και μεγαλύτερη έμφαση στη διεθνή συνεργασία και τη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Η διάκριση αυτή, όμως, μπορεί να μην είναι σταθερή. Η κινεζική ατζέντα αγγίζει ήδη την υπολογιστική ισχύ, την ενέργεια, τα δεδομένα, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τα τεχνικά πρότυπα. Αντίστροφα, το Pax Silica, οργανώνοντας ποιοι θεωρούνται αξιόπιστοι εταίροι και υπό ποιους όρους κινούνται κρίσιμες τεχνολογικές εισροές, αποκτά εκ των πραγμάτων και κανονιστική διάσταση.

Εδώ διαφαίνεται ένα πρώτο κρίσιμο ενδεχόμενο: η σημερινή ασυμμετρία μπορεί να είναι μεταβατική. Η επόμενη φάση του ανταγωνισμού ενδέχεται να αφορά τη σταδιακή επέκταση κάθε αρχιτεκτονικής προς τα πεδία στα οποία σήμερα εμφανίζεται ισχυρότερη η άλλη. Το πραγματικό διακύβευμα τότε δεν θα είναι ποιο σχήμα συγκεντρώνει περισσότερα μέλη, αλλά ποιο μπορεί να εξελιχθεί σε πληρέστερο οικοσύστημα, συνδέοντας πόρους, υποδομές και παραγωγική ικανότητα με κανόνες, πρότυπα και θεσμική νομιμοποίηση.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τα μικρά και μεσαία κράτη. Σε προηγούμενο άρθρο μου στη Ναυτεμπορική, «Γιατί οι μικρές χώρες κερδίζουν στην εποχή της AI Diplomacy», είχα εξετάσει πώς η θεσμική ευελιξία, οι ψηφιακές υποδομές και η ταχύτητα προσαρμογής μπορούν να διευρύνουν το περιθώριο στρατηγικής αυτενέργειας μικρότερων κρατών. Οι σημερινές εξελίξεις πηγαίνουν αυτή την εκτίμηση ένα βήμα παραπέρα καθώς το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο πώς ένα κράτος μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική αυτενέργεια, αλλά τι χρειάζεται για να μπορεί πράγματι να τη διατηρεί όταν η πρόσβαση σε κρίσιμα τεχνολογικά οικοσυστήματα αρχίζει να συνοδεύεται από όρους και περιορισμούς στις παράλληλες επιλογές του.

Εδώ υπεισέρχεται και μια δεύτερη παράμετρος, η αυτενέργεια δεν εξαρτάται μόνο από την εσωτερική ικανότητα ενός κράτους να προσαρμόζεται, αλλά και από τα στρατηγικά ερείσματα που διαθέτει απέναντι στα δίκτυα από τα οποία εξαρτάται.

Το Καζακστάν αποτελεί ίσως την καθαρότερη δοκιμασία αυτής της νέας συνθήκης. Συμμετέχει τόσο στο Pax Silica όσο και στο WAICO, κάτι που συνάδει με τη μακρά πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική της Αστάνα. Παράλληλα, διαθέτει κρίσιμα ορυκτά, ενεργειακούς πόρους, γεωγραφική θέση και διαμετακομιστικές δυνατότητες που το καθιστούν χρήσιμο για τις ίδιες τις αλυσίδες τεχνολογικής ασφάλειας που επιχειρούν να ενισχύσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Η περίπτωση αυτή θέτει ένα δεύτερο ερώτημα, μπορεί η πίεση για αποκλειστική τεχνολογική ευθυγράμμιση να ασκηθεί με το ίδιο κόστος σε όλα τα κράτη; Όσο περισσότερο ένα τεχνολογικό οικοσύστημα χρειάζεται έναν τρίτο δρώντα για κρίσιμους πόρους, γεωγραφική πρόσβαση, ενέργεια ή υποδομές, τόσο υψηλότερο μπορεί να γίνεται το κόστος επιβολής πλήρους αποκλειστικότητας απέναντί του. Η στρατηγική χρησιμότητα δεν εξασφαλίζει ασυλία από την πίεση, μπορεί όμως, να μετατρέπεται σε διαπραγματευτική ισχύ.

Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο αν τα κράτη θα αναγκαστούν να επιλέξουν. Είναι ποια κράτη μπορούν να αντέξουν περισσότερο το κόστος του να μην επιλέξουν, αλλά και με ποια στρατηγικά ερείσματα μπορούν να διαπραγματευθούν αυτή την ελευθερία.

Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη μέσα στην ίδια εξίσωση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέγραψε τον Ιούνιο τη διακήρυξη Pax Silica εκ μέρους της Ένωσης, ενώ η Ελλάδα έχει επίσης ενταχθεί στην πρωτοβουλία. Για την ΕΕ, το ζήτημα δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια απλουστευτική επιλογή μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Η ίδια επιδιώκει μεγαλύτερη τεχνολογική ικανότητα, ασφαλέστερες αλυσίδες και περιορισμό κρίσιμων εξαρτήσεων. Το πραγματικό ερώτημα είναι κατά πόσο μπορεί να ενισχύει την τεχνολογική της ασφάλεια μέσω ενός αμερικανικής πρωτοβουλίας οικοσυστήματος χωρίς οι όροι συμμετοχής να περιορίσουν τη δική της στρατηγική αυτονομία.

Για την Ελλάδα, η συζήτηση χρειάζεται να πάει ένα βήμα παραπέρα. Η χώρα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως αποδέκτης επιλογών που διαμορφώνονται αλλού. Η γεωγραφική της θέση στην Ανατολική Μεσόγειο, σε συνδυασμό με τις λιμενικές, ενεργειακές, διαμετακομιστικές και ψηφιακές υποδομές της, μπορεί δυνητικά να της προσφέρει διαπραγματευτικά ερείσματα μέσα στις υπό διαμόρφωση τεχνολογικές αρχιτεκτονικές.

Η γεωγραφία, ωστόσο, δεν παράγει αυτομάτως ισχύ. Αποκτά στρατηγική αξία όταν μετατρέπεται σε λειτουργίες που οι άλλοι χρειάζονται και δυσκολεύονται να υποκαταστήσουν. Λιμένες, ενεργειακοί κόμβοι, υποθαλάσσια καλώδια, δίκτυα δεδομένων και εφοδιαστικές υποδομές που συνδέουν την Ανατολική Μεσόγειο με τη Νοτιοανατολική Ευρώπη μπορούν να αποτελέσουν πηγές διαπραγματευτικής ισχύος μόνο εφόσον εντάσσονται σε συνεκτική στρατηγική.

Το ερώτημα για την Ελλάδα, επομένως, δεν είναι μόνο σε ποιο τεχνολογικό οικοσύστημα θα συμμετέχει. Είναι με ποια διαπραγματευτικά ερείσματα θα συμμετέχει σε αυτό και κατά πόσο μπορεί να μετατρέψει τη θέση της σε μεγαλύτερο περιθώριο στρατηγικής επιλογής.

Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη μεταβολή. Η προηγούμενη φάση του τεχνολογικού ανταγωνισμού αφορούσε κυρίως το ποιος ελέγχει κρίσιμες τεχνολογίες και αλυσίδες. Η επόμενη μπορεί να αφορά το ποιος καθορίζει τους όρους υπό τους οποίους οι υπόλοιποι αποκτούν πρόσβαση σε αυτές.

Όταν η πρόσβαση σε κρίσιμα ορυκτά, chips, υποδομές και τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να συνοδεύεται από πολιτικούς όρους, η τεχνολογία μετατρέπεται και σε εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Η ισχύς τότε δεν βρίσκεται μόνο σε εκείνον που ελέγχει την τεχνολογία, αλλά και στην ικανότητα των κρατών που τη χρειάζονται, ή που διαθέτουν πόρους και υποδομές απαραίτητες για αυτήν, να διαπραγματεύονται τους όρους της σχέσης.

* Γεωπολιτική αναλύτρια, υποψήφια διδάκτορας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου (Τμήμα Ναυτιλίας & Επιχειρηματικών Υπηρεσιών), Principal Researcher, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ερευνητική εστίαση: Digital Silk Road • BRI • Ψηφιακή διακυβέρνηση • Μεσογειακή συνδεσιμότητα