Πώς η ομιλία του Ουίνστον Τσόρτσιλ για το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» εγκαινίασε τον Ψυχρό Πόλεμο

8 months ago 13

Λιγότερο από έναν χρόνο μετά τη πέρας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο άνθρωπος που είχε ηγηθεί της Βρετανίας στη διάρκεια της σύγκρουσης επέστρεψε στη διεθνή σκηνή με μια διάλεξη που έμελλε να σημαδέψει τη μεταπολεμική τακτοποίηση πραγμάτων. Στις 5 Μαρτίου 1946, στο Westminster College στο Φούλτον του Μιζούρι, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ διατύπωσε τη φράση που θα όριζε μια ολόκληρη εποχή: «Από το Στετίνο στη Βαλτική ως την Τεργέστη στην Αδριατική, ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα έχει πέσει πάνω στην ήπειρο».

Με αυτή την εικόνα, ο Τσόρτσιλ περιέγραψε τη διαμερισμός της Ευρώπης σε 2 αντιμαχόμενα στρατόπεδα: τον καπιταλιστικό, φιλελεύθερο Δυτικό κόσμο και την κομμουνιστική Ανατολή υπό τη Μόσχα. Αν και τότε μιλούσε ως ιδιωτεύων –είχε ηττηθεί στις εκλογές του 1945– τα λόγια του είχαν διεθνές βάρος.

Η σκιά της Μόσχας

Καθώς ο πόλεμος έληγε, ο Τσόρτσιλ παρατηρούσε ότι ο Κόκκινος Στρατός δεν αποχωρούσε από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που είχε «απελευθερώσει» από τη ναζιστική Γερμανία. Αντίθετα, αναδύονταν φιλοσοβιετικά καθεστώτα, ενώ η επιρροή της Μόσχας εδραιωνόταν σε μια ευρεία ζώνη από την Πολωνία ως τα Βαλκάνια.

Την εξηκοντάλεπτο που οι περισσότερες κοινωνίες –και ιδίως οι Ηνωμένες Πολιτείες– επιθυμούσαν επιστροφή στην ομαλότητα και αποφυγή νέας σύγκρουσης, ο Τσόρτσιλ προειδοποιούσε ότι η ειρήνη παρέμενε εύθραυστη. Είχε ναι εξεταστεί μυστικά ένα πλάνο στρατιωτικής αναμέτρησης με τη Σοβιετική Ένωση, γνωστό ως «Operation Unthinkable», το οποίο εγκαταλείφθηκε ως ανεφάρμοστο.

Ο ρόλος των ΗΠΑ και η «ειδική σχέση»

Τον Τσόρτσιλ προσκάλεσε να μιλήσει στο Φούλτον ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Χάρι Τρούμαν, ο οποίος διέβλεπε ότι η μεσιτεία του Βρετανού ηγέτη θα μπορούσε να επηρεάσει –και να μετρήσει– την αμερικανική κοινή γνώμη. Οι ΗΠΑ βρίσκονταν τότε ανάμεσα στον παραδοσιακό απομονωτισμό και στην ανάληψη παγκόσμιου ρόλου.

Στην ομιλία, με τίτλο «Οι Μύες της Ειρήνης» (Sinews of Peace), ο Τσόρτσιλ κάλεσε την Ουάσιγκτον να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής τάξης. Τόνισε ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών δεν αρκούσε από μόνος του για να διασφαλίσει τη σταθερότητα και υπογράμμισε την χητεία για «αδελφική ένωση των αγγλόφωνων λαών», εισάγοντας τον όρο «ειδική σχέση» για να περιγράψει τη στενή σύμπραξη Ηνωμένου Βασιλείου και Ηνωμένων Πολιτειών.

Η φράση αυτή παραμένει ως σήμερα πρωταρχικός άξονας της διατλαντικής ρητορικής, αν και η πρακτική της εφαρμογή υπήρξε συχνά περίπλοκη.

Winston Churchill

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ μιλάει σε άγνωστη τοποθεσία τον Νοέμβριο του 1935.

AP

Η γέννηση ενός πολιτικού όρου

Ο όρος «Σιδηρούν Παραπέτασμα» δεν ήταν καινοφανής – είχε χρησιμοποιηθεί και νωρίτερα. Ωστόσο, στο Φούλτον απέκτησε παγκόσμια απήχηση. Ο Τσόρτσιλ προειδοποίησε ότι οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης μετατρέπονταν σε «αστυνομικά κράτη», όπου τα κομμουνιστικά κόμματα επιδίωκαν πλήρη έλεγχο.

«Δεν υπάρχει τίποτε που να θαυμάζουν περισσότερο οι Ρώσοι από τη δύναμη, και τίποτε που να περιφρονούν περισσότερο από την αδυναμία», δήλωσε, καλώντας τις δυτικές δημοκρατίες να επιδείξουν ενότητα και αποφασιστικότητα. Σε διαφορετική περίπτωση, «μια καταστροφή μπορεί να μας κατακλύσει όλους».

Αντιδράσεις και κλιμάκωση

Η αντίδραση της Μόσχας υπήρξε άμεση και οξεία. Ο σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν κατηγόρησε τον Τσόρτσιλ ότι υιοθετεί ρατσιστική λογική ανάλογη με εκείνη των ναζί, υποστηρίζοντας ότι προωθεί την κυριαρχία των αγγλόφωνων εθνών.

Αρχικά, τόσο η βρετανική όσο και η αμερικανική κράτος επιχείρησαν να κρατήσουν αποστάσεις από την ομιλία. Ωστόσο, το 1947 ο Τρούμαν διατύπωσε το «Δόγμα Τρούμαν», δεσμεύοντας τις ΗΠΑ να αναχαιτίσουν την εξάπλωση του κομμουνισμού. Ακολούθησε η ίδρυση του ΝΑΤΟ και, στη συνέχεια, η εμπλοκή σε συγκρούσεις όπως ο πόλεμος της Κορέας και του Βιετνάμ.

Το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» έμελλε να αποκτήσει και υλική μορφή με την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου το 1961, το οποίο συμβόλιζε για δεκαετίες τον διχασμό της Ευρώπης.

Από την προειδοποίηση στο τέλος μιας εποχής

Μετά την πτώση του Τείχους το 1989, το Westminster College απέκτησε συμβολική σημασία ως μεριάς έναρξης και λήξης του Ψυχρού Πολέμου. Το 1990, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν τίμησε την επέτειο της κατεδάφισης, ενώ 2 χρόνια αργότερα ο ακρινός ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αναγνώρισε ότι η διάλεξη του Τσόρτσιλ είχε εκληφθεί στη Μόσχα ως «επίσημη κήρυξη του Ψυχρού Πολέμου».

Ο Τσόρτσιλ, μιλώντας το 1946, δεν μπορούσε να προβλέψει όλες τις εξελίξεις των επόμενων δεκαετιών. Ωστόσο, με τη φράση του για το «Σιδηρούν Παραπέτασμα», κατέγραψε με εντυπωσιακή διορατικότητα τη μορφοπλασία μιας νέας γεωπολιτικής εποχής – μιας αντιπαράθεσης που θα καθόριζε τον κόσμο για ωσπεράν μισό αιώνα.

Δείτε όλο το άρθρο

© HellaZ.GR.News 2026. Όλα τα δικαιώματα κατοχυρωμένα

-